نوشته‌ها

مدیریت داشت زعفران و دانش بومی

مدیریت عناصر غذایی

فلاحی و همکاران (۱۳۹۳ ب) در پژوهشی روش‌های بومی پرورشی زعفران ازجمله مدیریت تغذیه‌ای این گیاه را در شهرستان سرایان موردبررسی قراردادند.

نتایج نشان داد رایج‌ترین شکل کود دهی زعفران در میان کشاورزان بومی این منطقه استفاده تلفیقی از کود دامی و شیمیایی (۵۶ درصد کشاورزان) بود و ۴۲ درصد افراد نیز مصرف کودهای دامی را توصیه نمودند.

اصولاً مصرف کود دامی از قدیم‌الایام در اگر نظام‌های زراعی زعفران رایج بوده و در حال حاضر نیز اکثر زعفران کارانی که سطح زیر کشت کمتر از یک هکتار دارند، از کود دامی جهت تأمین عناصر غذایی مزارع زعفران استفاده می‌کنند. بااین‌وجود در سال‌های اخیر به‌خصوص در مزارع بزرگ‌تر از کودهای شیمیایی نیز در زراعت زعفران استفاده می‌شود.

با توجه به اینکه تولید زعفران در ایران عمدتاً متکی بر دانش بومی و نهاده‌های محلی استوار هست، لازم است با کاهش میزان اتکا به نهاده‌های مصنوعی به‌خصوص کودهای شیمیایی زمینه برای تولید و صادرات محصول ارگانیک این گیاه فراهم شود. برخی از زارعان بیان داشتند که خصوصاً در شرایط مصرف کود گروهی‌ای مصرف آب گیاه نیز بالاتر رفته و در بین کودهای شیمیایی نیز مصرف نیترات آمونیوم (ماهیت سرد) و دی آمونیوم فسفات را بر رشد بنه (ماهیت گرم) و گلدهی زعفران مفیدتر دانستند.

images (22)

تعدادی از پرورش‌دهندگان زعفران نیز از روشی محلول‌پاشی عناصر غذایی استفاده کرده و البته این روش را نیز به‌صورت تلفیقی با سایر روش‌های کود دهی مورداستفاده قرار می‌دهند.

یکی از کشاورزان نمونه دراین‌ارتباط مصرف یک کامیون از مخلوط کود مرغی، گوسفندی و گاوی (با نسبت ۱ به ۲ به ۲) به همراه کود اوره را توصیه نمود.

به‌طوری‌که مخلوط این کودها به مدت یک سال در گودالی قرارگرفته و پس از تنظیم رطوبت توده گردی با خاک پوشیده شود، بیش از ۷۶ درصد از کشاورزان استفاده از خاکسار، خاک سوخته و به‌ویژه خاک خانه‌های قدیمی را جهت تولید بیشتر زعفران مناسب دانسته و بیان داشتند که خاک منازل کهنه حاوی مقدار زیادی مواد معدنی برای زعفران است و می‌تواند به‌جای کودهای رایج استفاده شود.

در خصوص خاک سوخته نیز اعتقاد بر این است که این خاک باید آبرفتی بوده و پس‌ازاینکه شخم خورد تا مدتی در معرض آفتاب قرار گیرد و سپس به زمین زعفران منتقل گردد.


برگرفته از کتاب زعفران، تالیف دکتر محمد علی بهدانی و دکتر حمید رضا فلاحی، انتشارات دانشگاه بیرجند،۱۳۹۴

 

مدیریت کاشت زعفران و دانش بومی

IMG_5899

تاکنون مطالعات جامع و مناسبی در سطح مناطق کاشت زعفران در ایران جهت مکتوبِ نمودن دانش بومی و نیز مقایسه دانش بومی و رسمی زراعت زعفران صورت نگرفته است.

در بین پرورش‌دهندگان زعفران باورها و بینش‌هایی وجود دارد که آشنایی با آن‌ها می‌تواند، افق‌های تحقیقاتی جدیدی در فرآوری محققان این حوزه قرار دهد.

افزون بر این‌ها، آشنایی با روش‌های بومی تولید این محصول در کشور و مقایسه آن با نتایج تحقیقات علمی می‌تواند منجر به شناسایی نقاط کانونی تضاد این روش‌ها با یکدیگر شده که شناسایی و رفع این مغایرت‌ها از طریق ترویج دستاوردهای علمی می‌تواند موجب کاهش خدا عملکرد زعفران در ایران شود.

انتخاب زمین و بنه

images (25)

فلاحی و همکاران (۱۳۹۲ ب و ۱۳۹۳ ب) در پژوهشی به بررسی دانش بومی زراعت زعفران در شهرستان سرایان در استان خراسان جنوبی که یکی از مراکز عمده زراعت این گیاه است پرداخته و نتایج آن‌ها نشان داد که بیش از ۸۴ درصد کشاورزان این شهرستان زمین دارای بافت متوسط را برای کاشت این گیاه مناسب می‌دانند، تعدادی از زارعان اعتقاد داشتند که خاک رسی موجب می‌شود که کلاله تولیدی نامرغوب بوده و یا حتی زعفران کشت‌شده در چنین خاکی تولید گل نکند.

بیش از ۵۰ درصد کشاورزان سرایان استفاده از پله‌های با وزن بیش از هشت گرم و فقط حدود چهار درصد افراد استفاده از پله‌های زیر چهار گرم را برای کاشت زعفران مناسب باشد.

بااین‌وجود عملاً در بسیاری از موارد میانگین وزن پله‌های کاشته شده بسیار پایین هست. بیشتر کشاورزان شهرستان سرایان ایجاد فاصله زمانی بین خروج از خاک مزرعه قدیمی با کاشت مجدد آن را، بر گل آوری زعفران منفی دانستند.

آن‌ها اعتقاد داشتند که بیرون ماندن بنه زعفران باعث خشک شدن، پوکی و کاهش رطوبت پنبه و درنتیجه کاهش گلدهی می‌شود. تعدادی از افراد نیز بیان داشتند که بیرون ماندن بنه زعفران درصورتی‌که بنه‌ها در سایه و دور از نور آفتاب نگهداری شوند، بر گلدهی اثر منفی دارد.

درمجموع بهتر است بنه‌ها در طى دوره استراحت حقیقی که تقریباً از اواسط خردادماه شروع می‌شود، از زمین خارج‌شده و بلافاصله کاشته شوند تا بنه‌ها ضمن ادامه استراحت در زمین جدید مستقر شوند.

همچنین حدود ۸۱ درصد زارعین زعفران در شهرستان سرایان، حذف مقداری از فلس‌های اطراف به را قبل از کاشت مفید دانسته و عقیده دارند این کار موجب می‌شود تا خاکی که به از زمین قبلی با خود دارد حذف گردد و بنه رشد بهتری داشته باشد، بااین‌وجود حدود ۱۷ درصد افراد کشت پله را حتی بدون حذف مقداری از فلس‌ها انجام داده و اعتقاددارند که وجود فلس‌ها به‌عنوان یک پوشش در سطح بنه، باعث حفاظت از بنه در مقابل گرما و ضربات مکانیکی می‌شود.

در پژوهش مذکور هیچ‌یک از فارغان گشت بدون فلس زعفران را موفقیت‌آمیز ندانستند. درمجموع حفظ پوشش بنه‌ها سبب می‌شود که حتی در شرایط تنش خشکی، صدمات واردشده به گیاه کمتر از بنه‌های بدون پوشش باشد، زیرا بنه‌های فاقد پوشش در تماس مستقیم با خاک، آب ذخیره‌شده در بافت خود را ازدست‌داده و قادر به حفظ رطوبت در اطراف جوانه‌ها و مریضتم ریشه نیستند.

این امر باعث کاهش تولید ریشه و ناتوانی در جذب آب به دلیل عدم توسعه ریشه‌ها شده و درنتیجه انتقال آب و مواد غذایی به جوانه‌های برگ به‌کندی صورت می‌گیرد.

کاهش سرعت انتقال اندوخته غذایی بنه به جوانه‌ها منجر به تأخیر در جوانه‌زنی و رشد برگ‌ها و درنتیجه کاهش آسیمیلاسیون خواهد شد (ثابت تیموری و همکاران، ۱۳۸۹).

در پژوهشی به توصیف عملیات زراعی زعفران در متن دانش بومی در شهرستان تربت‌حیدریه پرداخته و گزارش شد. بیشتر کشاورزان این شهرستان زراعت زعفران در خاک سبک شنی (۵۴ درصد) استفاده از بنه‌های با وزن ۴۶ گرم (۵۴ درصد) و حذف مقداری از فلس‌های اطراف بنه را در زمان کشت (۷۰ درصد) مناسب دانستند.

همچنین، حدود ۷۸ درصد کشاورزان اعتقاددارند که ایجاد فاصله بین زمان خروج ریشه از خاک تا کاشت مجدد زعفران، پر گل آوری آن اثر منفی دارد (اقحوانی شجری و همکاران، ۱۳۹۳ الف و ب).


برگرفته از کتاب زعفران، تالیف دکتر محمد علی بهدانی و دکتر حمید رضا فلاحی، انتشارات دانشگاه بیرجند،۱۳۹۴

جایگاه دانش بومی در تولید زعفران

IMG_5922

دانش بومی در تولید زعفران

دانش بومی شامل فناوری‌های بومی هوشمندانه است که منحصر به یک جامعه بافرهنگ خاص بوده و سازگار با محیط طبیعی، اجتماعی و نیازمندی آن جامعه هست.

در کشاورزی سنتی، تولید بر مبنای پایداری در درازمدت و نه لزوماً به حداکثر رساندن عملکرد در کوتاه‌مدت استوار است. کشور ایران على حیث دانش تجربی کشاورزی دارای سرمایه‌های محلی است و در هر گوشه‌ای از آن محصول یا محصولات کشاورزی خاصی تولید می‌شود که بعضی از آن‌ها نه‌تنها در کشور منحصربه‌فرد بوده، بلکه در دنیا بی‌نظیر است؛ مثال بارز آن تولید زعفران، زرشک و زیره سبز در خراسان هست. در بررسی دانش بومی تولید زعفران در خراسان نیز نوع عملیاتی زراعی و موارد مصرف مشهود است.

این تنوع در نحوه انتخاب بنه برای کاشت، نحوه کاشت بنه، نحوه آبیاری، کود دهی، حفاظت گیاه، نحوه برداشت و نگهداری، مصرف برگ‌ها و سایر بخش‌های زعفران نیز وجود دارد، عوامل ایجادکننده این تنوع، عوامل اقلیمی، امکانات زراعی و فرهنگ بومی هر منطقه هست (زعفران ایرانی، ۱۳۹۳)، زعفران به‌عنوان یکی از افزودنی‌های مهم غذایی از زمان‌های بسیار قدیم استفاده می‌شده است و امروزه به‌عنوان گران‌ترین چاشنی غذایی جهان به شمار می‌رود.

این گیاه یکی از قدیمی‌ترین محصولات زراعی ایران است که باوجود قدمت کشت آن در مقایسه با بسیاری از محصولات زراعی رایج در کشور سهم کمتری از فناوری‌های نوین را داشته و تولید آن عمدتاً بر دانش بومی متکی بوده است (کوچکی، ۲۰۰۴؛ بهدانی، ۱۳۸۴).

اگر به زعفران به‌عنوان محصولی بومی نگاه کنیم که نظام‌های تولید آن در طی قرن‌ها و حتی در قرن اخیر تغییر چندانی نکرده است، درمی‌یابیم که هر آنچه تاکنون از زعفران در درس ترس ما قرار دارد صرفاً بر دانش بومی استوار است و ازاین‌رو، می‌توان گفت این گیاه محصول دانش بومی ایرانیان است (به اداتی و همکاران، ۱۳۸۷).

در مورد زعفران اطلاعات و دستاوردهای بومی غیر مکتوب فراوانی توسط زارعان این محصول در طی زمان حاصل‌شده است، مکتوب نمودن دانش بومی تولید زعفران و نیز تطبیق و مقایسه روش‌های بومی و دستاوردها و پژوهش‌های علمی در خصوص کشت و کار این گیاه دارای اهمیت هست.

images (15)

با توجه به اینکه رشد سریع فن‌آوری در دهه‌های اخیر به‌خصوص در بخش کشاورزی در کنار دستاوردهای مثبتی که به همراه داشته است، موجب به مخاطره افتادن دانش بومی تولید محصولات کشاورزی شده است، لازم است تا دستاوردهای پیشینیان را ازجمله در خصوص زراعت زعفران مکتوب نمود

(فلاحی و همکاران، ۱۳۹۳)، در پژوهشی ضمن مقایسه روش‌های بومی و رسمی زراعت زعفران در شهرستان سرایان گزارش شد که باوجود انجام تحقیقات جدید در خصوص جنبه‌های مختلف تولید زعفران، هنوز هم بسیاری از مبانی و اصول مورداستفاده در بسیاری از اکوسیستم‌های زراعی برگرفته از دانش بومی هست، نتایج پژوهش مذکور حاکی از آن است که در این شهرستان در مورد برخی مسائل زراعی زعفران تفاوت‌هایی بین روش‌های بومی کشت و کار این گیاه با نتایج حاصل از پژوهش‌های علمی وجود دارد.

ازاین‌رو، بیان شد که ازیک‌طرف نیاز به انجام تحقیقات بیشتری جهت رفع تناقض‌های موجود بین نتایج پژوهش‌های علمی است و از طرفی دیگر نیز نیاز به ترویج روش‌های علمی زراعت زعفران در بین تولیدکنندگان سنتی این محصول هست.

افزون بر این، روش‌ها و بینش‌هایی در بین زارعان متکی بر دانش بومی زراعت زعفران وجود دارد که می‌تواند موردتوجه محققان این عرصه قرار گیرد. بین عملکرد قابل حصول (کشاورزان پرتر) و واقعی زعفران (میانگین عملکرد) در شهرستان سرایان و سایر نقاط کشور تفاوت قابل‌توجهی وجود دارد.

برای کاهش خلأ عملکرد زعفران بر مسائلی مانند تاریخ کاشت مناسب، تراکم و روشی مناسب کاشت و نیز رعایت سیر اقتصادی بهر برداری از مزرعه تأکید بیشتری می‌شود (فلاحی و همکاران، ۱۳۹۳ ب)، کوچکی (۱۳۹۲) نیز گزارشی کرد برخی زعفران کاران محلی با تأمین کود دامی فراوان و آب کافی عملکردی برابر ۴۰ کیلوگرم در هکتار از یک مزرعه ۲ ساله برداشت می‌نمایند.

در ادامه فصل مسائل مختلف کاشت، داشت، برداشت و فرآوری زعفران در متن دانش بومی و بر اساس محدود مطالعات صورت گرفته در خصوص مکتوب نمودن دانش بومی زراعت زعفران در ایران، ارائه‌شده است.


برگرفته از کتاب زعفران، تالیف دکتر محمد علی بهدانی و دکتر حمید رضا فلاحی، انتشارات دانشگاه بیرجند،۱۳۹۴

 

تعریف دانش بومی

دانش بومی برخاسته از متن جوامع بشر در طول دورانهای طولانی و حاصل تجاربی است که در طی زمان و به کمک آزمون و خطاهای گوناگون به دست آمده است از این دوره رجوع به دانش بومی و تجربی گذشتگان و ایجاد ارتباط بین نتایج حاصل از مطالعات تحقیقاتی با میراث تجربیات پیشینیان می تواند دستاوردهای ارزشمندی را به همراه داشته باشد، دانش بومی توسط مردم در یک جامعه با فرهنگ خاص در طول زمان توسعه یافته و با مبنایی تجربی اغلب به صورت موروثی و زبانی منتقل می شود.

این نوع دانش با استفاده مکرر در طول زمان، آزموده شده و با محیط و فرهنگ بومی سازگار شده است. دانش بومی ریشه در باورها و عقاید مردم داشته و صاحبان آن به دانش ها و آزموده های خود که طی سالیان دراز به دست آورده اند، اعتقاد دارند. این دانش کل نگر و عملی است که با حواس پنج گانه و نبرد عام کسب شده و قابلیت توصیف دارد، اما آموزش و آموختن آن از طریق کتاب و مجله چنان ممکن نیست و راه مطمئن فراگیری آن مشاهده نزدیک و پیروی از صاحبان آن است. دانش بومی شفاهی است و چنانچه نگارشی و مستندسازی نشود، به مرور از دسترس مردم بومی که می توانند به آن بیفزایند. خارج می گردد (اتحادی، ۱۳۸۸؛ فلاحی و همکاران، ۱۳۸۲ ب؛ فلاحی و همکاران، ۱۳۶۳ ب)

مزایای دانش بومی

n82939396-72382358

برای حل مسائل توسعه یک کشور، ارزیابی و به‌کارگیری دانش و مهارت‌های بومی آن سرزمین می‌تواند مفید واقع شود. در سالیان اخیر به دلیل بروز مسائلی مانند تخریب‌های اکولوژیکی ناشی از کشاورزی رایج فشارهای ناشی از توسعه بر منابع طبیعی، رها شدن راه‌حل‌های توسعه‌ای بیرونی به دلیل عدم تطابق با شرایط اجتماعی، فرهنگی و اکولوژیکی جوامع، شکست برنامه‌ریزی بالا به پایین مدیریت منابع طبیعی در سطوح محلی و نیز آسیب‌های واردشده به کشاورزان خرده‌پا و کم منبع، به دانش بومی توجه بیشتری شده است.

بااین‌وجود، دانش بومی و دانش رسمی (دانش علمی یا بین‌المللی) با یکدیگر در تقابل نبوده و هردوی آن‌ها از خردورزی بشر منشأ می‌گیرند و ازاین‌رو از تلفیق آن‌ها می‌توان به موفقیت‌هایی رسید که برای هیچ‌کدام به‌تنهایی ممکن نیست. یکی از دلایل عدم آشنایی و بهره‌گیری دانشگاهیان از نظام دانش بومی، مکتوب نبودن و درنتیجه عدم دسترسی به اطلاعات این دانش هست که می‌توان از طریق ارتباط مستقیم با صاحبان دانش بومی این مشکل را برطرف نمود.

اصلاح باور حاکم در بین صاحبان دانش رسمی نسبت به دانش بومی، ایجاد تحول در نظام آموزش‌های رسمی به‌منظور توجه به حوزه دانش تجربی و میدانی و نیل به‌کارگیری شیوه‌های دوسویه ترویجی و ایجاد تحول در نظام ارتباطات میان مراکز آموزشی و ترویجی با کشاورزان از ضرورت‌های تلفیق دانش رسمی و بومی هست (عمادی و امیری اردکانی، ۱۳۸۱ پودر جمهوری و رکن‌الدین افتخاری، ۱۳۸۴، فلاحی و همکاران، ۱۳۹۳ ب)


برگرفته از کتاب زعفران، تالیف دکتر محمد علی بهدانی و دکتر حمید رضا فلاحی، انتشارات دانشگاه بیرجند ۱۳۹۴