نوشته‌ها

جاذبه های گردشگری زعفران

جاذبه های گردشگری زعفران

ایران به علت بهره مندی از شرایط اقلیمی متنوع، آثار باستانی بی شمار، تاریخ و تمدن کهن، صنایع دستی غنی، معماری هنری، چشم اندازهای زیبا و نیز موقعیت خاص جغرافیایی از ظرفیت بالایی برای جذب گردشگر برخوردار است. یکی از این ظرفیت ها وجود تنوع گیاهی در عرصه کشاورزی و مهمتر از آن داشتن گیاهان بومی بی نظیری می باشد که نام آنها با ایران و تاریخ کشاورزی این سرزمین پیوند خورده است.

بسیاری از این گیاهان همراه با خود کوله باری بی نظیر از باورها، عقاید و هنرمندی مردمانی دارند که در طی تاریخ تکامل و اهلی سازی این گیاهان ایجاد شده و نمایشگر خلاقیت ظریف صاحبان آن می باشد. در استان خراسان جنوبی نیز گیاهانی مانند زرشک، عناب و زعفران از یک طرف نشان دهنده سازگاری بی نظیر این گیاهان با اقلیم این منطقه بوده و از سویی دیگر هر مرحله از آیین کاشت، داشت و برداشت آنها گویای تجربه ای گرانقیمت از مردمان این ناحیه در طی ادوار گذشته می باشد.

در صدر این محصولات با ارزش، گیاه زعفران است که هنوز هم بسیاری از مراحل تولید و فرآوری آن ریشه در آیین گذشتگان دارد و دانش پرورش آن متکی بر فرهنگی و روش های بومی می باشد. این موضوع در عصر پیشرفته امروزی می تواند جاذبه ای بی نظیر برای بسیاری از مردمی باشد که به سرعت از فرهنگ کهن کشاورزی فاصله گرفته اند، اما هنوز کشش ها و باورهای درونی، آن ها را به سمت کشاورزی دیرین که اتفاقا امروزه بخش هایی از آن در قالب کشاورزی زیستی باز تعریف می شود، جذب می نماید.

بر این اساس جاذبه های خاص گیاه زعفران در کنار روش های بی نظیری که در تولید و فرآوری آن به کار گرفته می شود، می تواند نمونه مناسبی برای توسعه گردشگری کشاورزی در ایران باشد که توجه به آن تأثیر غیرقابل انکاری بر توسعه صنعت توریسم در خراسان و ایجاد درآمد برای پرورش دهندگان این گیاه خواهد داشت.

بر این اساس محصول به دست آمده از زعفران نباید به عنوان تنها منبع درآمد مردم خراسان از این گیاه به حساب آید، بلکه صنعت توریسم می تواند منبع درآمد قابل توجه دیگری برای مردم این منطقه باشد.

تولید کنندگان زعفران می توانند با کمک دولت همه ساله در فصل برداشت و با هدف جلب توجه گردشگران داخلی و خارجی به مناطق کشت زعفران، جشنواره هایی را برپا نموده و با ایجاد نمایشگاه های تخصصی و نیز نمایشگاه های آیین سنتی، این گیاه را به یک الگوی کشاورزی و توریستی تبدیل کنند. زعفران در فصل برداشت مناظر بدیعی را پدید می آورد که می توان از آن برای جلب گردشگر استفاده نمود. این رویداد می تواند منافع ملی، استانی و منطقه ای زیادی به همراه داشته باشد (فلاحی و همکاران، ۱۳۹۳).

ماهیت سنتی مزارعی که کمتر تحت تاثیر تکنولوژی های جدید قرار گرفته اند، نقش مهمی را در توسعه گردشگری کشاورزی در این نواحی ایفا می کند، به گونه ای که با برانگیختن حس نوستالژی، علاقه گردشگران را به دیدن و تجربه کردن شیوه ها و زندگی سنتی این مزارع افزایش می دهد.

افزون بر این، انجام فعالیت های دیگری همچون پیاده روی، اسب سواری، راندن وسایل نقلیه کشاورزی و مشارکت در کار مزرعه تجربه جدیدی را برای گردشگران ایجاد می کند (جوان و سقایی، ۱۳۹۲). بر این مبنا  بهره گیری تولید کنندگان زعفران از روش های سنتی مثل استفاده از گاو آهن ایرانی، روش کار خانوادگی و دسته جمعی، جمع آوری دستی محصول در سحرگاهان و غیره به عنوان جاذبه هایی برای گردشگرانی به شمار می آید که صرفا کشاورزی ماشینی را در ذهن دارند.

افزون بر این، وجود آیین های سنتی و چشم انداز های طبیعی در نواحی تولید زعفران در ایران، می تواند فرصت های جدیدی برای بازدید کنندگان از این نواحی فراهم نماید (فلاحی و همکاران، ۱۳۹۳). اسماعیل نژاد (۱۳۹۳) ضمن بررسی پتانسیل های زعفران برای جذب گردشگر در شهرستان قاینات، گزارش کرد که گیاه زعفران بر عکس بسیاری از گیاهان دارای رژیم حرارتی متفاوتی است و معمولا آغاز فعالیت این گیاه با شروع فصل سرما همراه است در فصل برداشت محصول زعفران، مزارع این گیاه می تواند مناظر بدیعی را برای جلب گردشگران فراهم کند.

رنگ زیبای گل زعفران و عطر دلپذیر آن می تواند هر بیننده ای را به سوی خود جذب کند. وجود تعداد زیادی خانوار بهره بردار از این محصول که امکانات اقامتی بومی و زمینه اموزش برداشت زعفران را فراهم می کنند، از نقاط قوت این شهرستان در جذب گردشگر به حساب می آید.


 “بهدانی، م.ع.، فلاحی، ح.ر. ۱۳۹۴٫ زعفران دانش فنی مبتنی بر رهیافت های پژوهشی. انتشارات دانشگاه بیرجند    .”

آمارهای اقتصادی زعفران

سطح زیر کشت زعفران در ایران و جهان

طی قرن گذشته میزان اراضی زیر کشت زعفران در سطح دنیا دچار تغییرات مهمی شد. در کشورهای اروپایی با وجود افزایش قیمت زعفران، سطح زیر کشت این محصول در مناطق سنتی پرورش این گیاه شامل اسپانیا، ایتالیا و یونان به‌شدت کاهش پیدا کرد. در اسپانیا میزان سطح زیر کشت زعفران از ۶۰۰۰ هکتار در سال ۱۹۷۱ به ۲۰۰ هکتار در سال ۲۰۰۴؛ در یونان از ۱۶۰۰ هکتار در سال ۱۹۸۲ به حدود ۸۶۰ هکتار و در مرکز ایتالیا از ۳۰۰ هکتار در سال ۱۹۱۰ به ۶ هکتار در چند سال قبل کاهش پیدا کرد.

برعکس این موضوع سطح زیر کشت این محصول در ایران به‌خصوص در استان خراسان در طی سه دهه گذشته افزایش قابل‌توجهی داشته است. مهم‌ترین دلیل تغییر حوزه زراعت زعفران به نیاز کارگری بالای این محصول مربوط می‌شود.

این محصول در سطوح کمی در کشورهای آذربایجان، مراکش، فرانسه، ترکیه، سوئیس، فلسطین اشغالی، پاکستان، چین، مصر، امارات، ژاپن و استرالیا پرورش داده می‌شود (گرستا و همکاران، ۲۰۰۸). بر اساس آمار ارائه شده توسط وزارت جهاد کشاورزی (۱۳۹۲)، میزان سطح زیر کشت بارور زعفران در سال ۱۳۹۰ در سطح ایران بیش از ۷۲ هزار هکتار گزارش شده است که به ترتیب بیش از ۱۲ هزار و ۵۷ هزار هکتار آن در استان خراسان جنوبی و استان خراسان رضوی قرار داشت. پس‌ازاین دو استان، استان‌های یزد، اصفهان، خراسان شمالی، فارس و کرمان در جایگاه‌های بعدی قرار داشتند. در این سال بیشتر مزارع کاشت زعفران در ایران به‌صورت خرده مالکی و عمدتاً زیر یک هکتار مساحت داشته و تنها تعداد کمی از مزارع مساحتی بیش از دو هکتار داشته‌اند.

میزان تولید زعفران در ایران و جهان

ایران بزرگ‌ترین تولیدکننده زعفران در سطح جهان می‌باشد. میزان تولید زعفران ایران در سال ۱۳۸۹ به مقدار ۲۳۹۲۴۵ کیلوگرم بود و در سال ۱۳۹۰ به ۲۵۴۰۶۰ کیلوگرم رسید که حدود ۶٫۲ درصد رشد نشان می‌دهد (آمارنامه کشاورزی، ۱۳۹۲).

در ایران زعفران در بیست استان کشور کشت و کار می‌شود و استان‌های خراسان رضوی و خراسان جنوبی بیشترین سهم را در تولید این محصول دارند. از این حیث بعد از استان‌های مذکور به ترتیب استان‌های اصفهان، یزد، خراسان شمالی و کرمان قرار دارند. میانگین عملکرد محصول زعفران در ایران در سال ۱۳۹۰ حدود ۳٫۵ کیلوگرم در هکتار بود و از این نظر استان گلستان با مقدار ۶٫۹ کیلوگرم در هکتار در جایگاه اول قرار داشت.

بر اساس آمار سال ۲۰۰۶، کشورهای آلمان، ایتالیا، آمریکا، سوئیس، انگلیس و فرانسه مهم‌ترین واردکننده‌های زعفران می‌باشند. اسپانیا نیز مقادیر زیادی زعفران به‌خصوص از کشورهای ایران، یونان و مراکش به‌منظور مصارف داخلی و نیز صادرات مجدد، وارد می‌کند (گرستا و همکاران، ۲۰۰۸). مهم‌ترین کشورهای تولیدکننده زعفران پس از ایران شامل اسپانیا، یونان، مراکش، هند، چین و افغانستان می‌باشند. این گیاه با مقادیر کمی نیز در برخی کشورها مانند ایتالیا، سوئیس، فرانسه و نیوزلند تولید می‌شود. مقدار تولید سالیانه زعفران در یونان ۵ تا ۸ تن، افغانستان حدود ۴ تن، مراکش و کشمیر هر کدام ۲ تا ۳ تن، هند حدود ۲ تن و اسپانیا و ایتالیا حدود ۱ تن در سال می‌باشد (کاتارازی، ۲۰۱۳).


برگرفته از کتاب زعفران، تالیف دکتر محمد علی بهدانی و دکتر حمید رضا فلاحی، انتشارات دانشگاه بیرجند۱۳۹۴